Progi narażenia służące do oceny poziomu zagrożenia w przypadku uwolnienia substancji niebezpiecznych do atmosfery

Określenie „substancja szkodliwa” według Słownika terminów stosowanych w toksykologii z roku 1994 brzmi: „... jest to czynnik chemiczny, który w warunkach kontaktu z organizmem człowieka może wywołać określone efekty biologiczne lub zdrowotne, występujące w trakcie narażenia lub w okresie późniejszym, a także w następnych pokoleniach.”
Z kolei Rozporządzenie w sprawie kryteriów i sposobu klasyfikacji substancji chemicznych i ich mieszanin definiuje substancje toksyczne i szkodliwe jako: 
  1. substancje toksyczne – substancje i mieszaniny, które w przypadku połknięcia, wchłonięcia drogą oddechową lub przez skórę ich małych ilości mogą spowodować zgon albo ostre lub przewlekłe, niekorzystne skutki dla zdrowia człowieka;
  2. substancje szkodliwe – substancje i mieszaniny, które w przypadku połknięcia, wchłonięcia drogą oddechową lub przez skórę mogą spowodować zgon albo ostre lub przewlekłe niekorzystne skutki dla zdrowia człowieka.

Wysokość stężenia substancji niebezpiecznej w atmosferze w sytuacji wystąpienia awarii chemicznej jest kluczowym parametrem pozwalającym ocenić poziom zagrożenia dla ratowników lub ludności. Ocena powagi zdarzenia, identyfikacja potencjalnych skutków i podjęcie decyzji o działaniach ochronnych, wymaga oceny zagrożenia na podstawie zmierzonego lub prognozowanego stężenia. Służą temu niżej omówione wartości kryterialne.
W celu określenia skutków zdrowotnych, wynikających z narażenia ludności na określone stężenia substancji chemicznych w powietrzu, stosuje się szereg różnych limitów narażenia. Najpopularniejsze parametry dotyczące narażenia publicznego to: AELG, TEEL, ERPG, PAC. 

Parametry dotyczące narażenia ludności AEGL, ERPG, TEEL, PAC.
Na bardzo ogólnym poziomie parametry te są podobne - większość z nich posiada trzy poziomy zagrożenia. Istnieją jednak pewne różnice w definicjach poszczególnych poziomów zagrożenia.

AEGL - poziomy wytycznych ostrej ekspozycji. 
Uwolnienie izocyjanianu metylu w 1984r. w Bhopalu w Indiach spowodowało ponad 2000 zgonów, a wielu innych doznało trwałych obrażeń z powodu uszkodzenia oczu i płuc. To i inne przypadkowe uwolnienia wysoce toksycznych chemikaliów zwróciło uwagę na potrzebę opracowania wytycznych dotyczących poziomu zagrożenia w przypadku uwolnienia niebezpiecznych substancji chemicznych do atmosfery.
Agencja Ochrony Środowiska Stanów Zjednoczonych powołała Krajowy Komitet Doradczy ds. Poziomów Wytycznych Narażenia Ostrego dla Substancji Niebezpiecznych, który opracował wytyczne dotyczące ostrego narażenia (AEGL) dla chemikaliów o wysokim priorytecie, bardzo toksycznych.
AEGL szacuje stężenia, w których większość ludzi - w tym osoby wrażliwe, takie jak osoby starsze, chore lub bardzo młode - zaczną odczuwać skutki zdrowotne, jeśli będą narażone na działanie niebezpiecznej substancji chemicznej przez określony czas. Dla danego czasu ekspozycji substancja chemiczna może mieć do trzech wartości AEGL. Wszystkie trzy poziomy (AEGL-1, AEGL-2 i AEGL-3) opracowane są dla pięciu okresów ekspozycji: 10 minut, 30 minut, 60 minut, 4 godziny i 8 godzin.

ERPG - wytyczne dotyczące planowania reagowania kryzysowego (awaryjnego).
ERPG są opracowane przez Komitet Planowania Reagowania Kryzysowego Amerykańskiego Stowarzyszenia Higieny Przemysłowej i stosuje się je w celu przewidywania skutków zdrowotnych wynikających z narażenia na określone stężenia substancji chemicznych w powietrzu.
ERPG szacują stężenia, przy których większość ludzi zacznie odczuwać skutki zdrowotne, jeśli będą narażone na działanie niebezpiecznych substancji chemicznych w powietrzu przez 1 godzinę. Wrażliwi członkowie społeczeństwa - tacy jak starzy, chorzy lub bardzo młodzi ludzie - nie są objęci tymi wytycznymi i mogą doświadczać działań niepożądanych przy stężeniach poniżej wartości ERPG. 

TEEL -tymczasowe graniczne wartości narażenia 
Są to wytyczne opracowane w celu przewidywania reakcji ludności na różne stężenia substancji niebezpiecznej podczas awarii chemicznej. TEEL opracowuje Podkomitet Departamentu Energii USA ds. Oceny Konsekwencji i Działań Ochronnych. Progi TEEL szacują stężenia, przy których większość ludzi zacznie odczuwać skutki zdrowotne, jeśli będą narażone na działanie niebezpiecznych substancji chemicznych w powietrzu przez ponad jedną godzinę. TEEL należy stosować w celu ochrony społeczeństwa, gdy AEGL lub ERPG nie są dostępne, a uwalnianie substancji chemicznych jest krótkotrwałe. 
TEEL nie powinny być używane jako:
  • Wytyczne dla pracowników, którzy są rutynowo narażeni na działanie chemikaliów przez dłuższy czas. W Polsce dla tej grupy ludzi stosuje się NDS, NDSCh i NDSP.
  • Wytyczne dla ludności, która jest narażona na substancje chemiczne obecne w powietrzu przez dłuższy czas. W Polsce odpowiednikiem są krajowe standardy jakości powietrza, a nie wytyczne dotyczące postępowania w sytuacjach awaryjnych.

PAC (Protective Action Criteria) – chemiczne kryteria działania ochronnego
Zestaw danych PAC jest tworzony przez programistów TEEL (Departament Energii, Podkomitet ds. Oceny Konsekwencji i Działań Ochronnych) i oparty jest na hierarchii systemu trzech powszechnych wytycznych dotyczących narażenia: AEGL, ERPG i TEEL.  Określona substancja niebezpieczna może mieć wyznaczone wartości progów narażenia w zgodnie z różnymi z wymienionych wyżej wytycznych. Wartości progowe PAC mogą mieć różne źródło. W pierwszej kolejności brane są pod uwagę wartości AEGL, a przy ich braku kolejno: ERPG i TEEL. Na przykład wartość PAC dla jednej substancji chemicznej może być określona w oparciu o wartość ERPG, a dla innej o wartość TEEL. Razem AEGL, ERPG i TEEL są określane jako chemiczne kryteria działania ochronnego – PAC (Protective Action Criteria).

Wartości PAC dla wybranych substancji niebezpiecznych znajdziesz tutaj.

Sposób przeliczania jednostek, w których wyrażane są stężenia omówiono w innym artykule.

W załączonej do artykułu tabeli zamieszczone zostały definicje granicznych wartości stężeń, AEGL, ERPG, TEEL i PAC w formie pozwalającej na szybkie i łatwe ich porównanie.

Załączniki
Artykuł_2_Porównanie definicji progów narażenia.pdf